''De vrije wil is het menselijk vermogen om zelf te kiezen hoe we handelen. Belangrijke elementen van dit vermogen zijn: alternatieven hebben om uit te kiezen, zelf de oorsprong zijn van je acties en redenen kunnen geven voor je handelen. Onder filosofen bestaat er discussie of we wel een vrije wil hebben. In deze discussie is een van de uitdagingen om het idee van vrije wil te combineren met de keten van oorzaak en gevolg in de empirische werkelijkheid.''
We kunnen dit thema niet bespreken zonder stil te staan bij determinisme. ''Determinisme is de filosofische en wetenschappelijke opvatting dat alle gebeurtenissen, inclusief menselijke handelingen, onvermijdelijk worden bepaald door voorafgaande oorzaken. Het stelt dat de toekomst vaststaat, waardoor de vrije wil een illusie is en toeval niet bestaat. Het is de leer van de noodwendigheid: gebeurtenissen kunnen niet anders verlopen.''
''De stelling dat vrije wil een illusie is, wordt vooral ondersteund door neurowetenschappers zoals Dick Swaab en Victor Lamme, die stellen dat ons brein beslissingen neemt voordat we ons er bewust van zijn. Gedrag wordt grotendeels bepaald door onbewuste hersenprocessen, genetische factoren en omgeving, waardoor keuzemogelijkheden beperkt zijn. Echter, er is ook felle kritiek op dit idee en aanhangers van de vrije wil, zoals André Aleman, stellen dat het bewuste denken nog steeds een rol speelt.''
''De wetenschapper: ons brein beslist
Daarnaast vertelt Swaab over verschillende experimenten die hebben aangetoond dat aan de bewuste ervaring een halve seconde van onbewuste hersenactiviteit voorafgaat. Juist deze onbewuste hersenactiviteit zet de handeling in gang. Die is dus de veroorzaker van een handeling, waarvan we ons een fractie later bewust zijn. We denken dan dat we de handeling bewust hebben ingezet. Niet dus, aldus wetenschapper Swaab.
We hebben allemaal het idee dat we vrij zijn, met een doel, met de mogelijkheid om vrije keuzes te maken. Maar ons overbelaste brein neemt voortdurend beslissingen door middel van onbewuste processen.''
Mijn kijk
Ik weet niet of we überhaupt kunnen concluderen of er sprake is van vrije wil. Er is wel zoiets, denk ik, als het gevoel hebben van vrije wil. En dat gevoel is een enorm privilege en heeft lang niet iedereen op aarde. Misschien wel bijna niemand. Misschien hele rijke mensen?
Ik heb (even een makkelijk voorbeeldje) de vrije keuze om een baan te zoeken die mij leuk lijkt en ik heb ook de vrije keuze om te beslissen niet te gaan werken. Of nou ja, die keuze heb ik, maar dan zou ik wel dakloos worden. En het is mijn vrije keuze om dat niet te willen. Dus ik kan in zekere zin veel beslissingen zelf maken, maar een hoop worden er ook voor ons gemaakt door het systeem waar we in terecht zijn gekomen, politiek en maatschappelijk gezien. Als ik complete vrije wil had, zou mijn leven er anders uit zien. Dan zou ik nooit meer werken voor een baas, genieten van de natuur, doen en laten wat ik zelf wil. Maar, dat gaat niet echt, want ik moet werken om mijn huur te betalen. Ook al heb ik wel de vrije wil om te zeggen: ik ga niet werken (voor een baas). Alleen, die keuze heeft dan consequenties waar ik niet voor wil kiezen. Volg je me nog?
Het vraagstuk van vrije wil is naar mijn idee een vicieuze cirkel waar we niet makkelijk uitkomen. Het is zo gelaagd. Het ligt ook maar net aan je geloofsovertuiging of jouw opvattingen over de waarheid van het leven en ons bestaan. Ik vind de wetenschappelijke benadering het meest logisch, al denk ik dat er ook zoveel is wat wij als mens niet weten over het leven, waardoor we deze vraag niet zullen kunnen beantwoorden. En dat hoeft ook niet. Tenminste, ik kan er mee leven de vraag onbeantwoord te laten. Al fascineert 'ie me wel enorm! Persoonlijk geloof ik ook echt dat bepaalde dingen voorbestemd zijn. Dat het niet uitmaakt welke keuzes je wel of niet hebt gemaakt, dat het gewoon zo moest zijn dat je bepaalde mensen in je leven zou ontmoeten, bijvoorbeeld. Ik geloof teveel in een levenspad wat al voor je is uitgestippeld om te zeggen dat ik helemaal geloof in vrije wil.
Er is mij altijd één aflevering van Community bijgebleven die goed aansluit bij dit onderwerp: aflevering 4 van seizoen 3, Remedial Chaos Theory, die ik vaak de ‘dobbelsteen-aflevering’ noem. Tijdens een housewarmingparty bij Troy en Abed stelt Jeff voor om een dobbelsteen te gebruiken om te bepalen wie de pizza gaat halen. Wat volgt, is een ingenieuze verkenning van toeval, keuzes en tijdlijnen.
De aflevering splitst zich op in zeven verschillende scenario’s: zes alternatieve tijdlijnen waarin telkens een ander groepslid de kamer verlaat, plus de ‘echte’ tijdlijn. Zo wordt duidelijk hoe de afwezigheid van één persoon de dynamiek van de groep volledig kan veranderen. Eén kleine beslissing – een dobbelsteenworp – zet een kettingreactie in gang die de sociale verhoudingen volledig beïnvloedt. Wanneer Troy de kamer verlaat om pizza te halen – een toevallige gebeurtenis – ontspoort de avond volledig en belandt alles in een rampzalige situatie, de zogenaamde “Darkest Timeline”. Dit laat zien dat zodra belangrijke stabiliserende factoren ontbreken, chaos bijna automatisch volgt.
Abed fungeert als observator van de verschillende tijdlijnen en lijkt zich bewust van alle mogelijke uitkomsten. In de uiteindelijke ‘echte’ tijdlijn grijpt hij de dobbelsteen uit de lucht voordat deze kan bepalen wie de pizza haalt. Hij weigert het toeval te laten beslissen en dwingt Jeff zelf actie te ondernemen, wat het idee benadrukt dat bewuste keuzes de uitkomst kunnen beïnvloeden.
De aflevering onderzoekt daarmee een filosofisch spanningsveld: enerzijds lijkt toeval (chaos) onvermijdelijk, anderzijds hebben de groepsleden via hun beslissingen invloed op het verloop van gebeurtenissen. Het suggereert dat hoewel bepaalde omstandigheden een risico op chaos met zich meebrengen, vrije wil en bewuste interventie kunnen voorkomen dat men in een “Darkest Timeline” terechtkomt.
Kortom, Remedial Chaos Theory laat zien dat kleine keuzes grote gevolgen kunnen hebben, en dat toeval én vrije wil samen bepalen of de groep ontspoort of de controle behoudt.
Ik pas heel af en toe een soort gelijk concept toe: een bewust, ongewone handeling toepassen. Bijvoorbeeld, door iets willekeurigs op te pakken wat op tafel ligt, zonder reden. En ik ben me er dan van bewust dat die kleine beweging, misschien wel invloed heeft op de rest van mijn dag of leven. En zo is het constant: of je wel of niet lacht naar een vreemde, of je wel of niet een paar minuten langer blijft liggen, er zijn zoveel keuzes die je de hele dag kan maken die invloed hebben op jouw levenspad. Ik vind het grappig om af en toe een hele gekke keuze te maken met het idee van, ik zorg even voor een plot twist hiermee. En of dat ook zo is, zal ik nooit weten. Het idee ervan vind ik in ieder geval geinig.
Wat denk ik lastig is aan deze discussie is de wetenschap van hoe ons brein werkt. We worden gedreven door onbewuste motieven, emoties en die onbewuste drijfveren worden (bewust en onbewust) beïnvloed door wat we om ons heen zien. We zijn als mens in een bestaande maatschappij sowieso niet heel vrij en onbevooroordeeld meer. We denken misschien vrije wil te hebben, maar als je kijkt naar hoe ons brein werkt, durf ik dat haast niet écht te denken. Zolang wij zelf nog zo complex en gelaagd zijn en er zoveel is over ons brein en onze ziel dat we niet weten, zolang we onbewust gedreven worden, heeft het denk ik helemaal geen zin om deze discussie te voeren. Want, wat weten we nou echt? Maar, wat in dit artikel heel terecht wordt benoemd is het volgende. De 'vrije wil' discussie vindt plaats binnen de filosofie. In hoeverre moet je dat vraagstuk willen beantwoorden met medische beredenering? Dat vind ik ook wel weer een heel terecht punt. Kortom: het blijft een mysterie en het concept van vrije wil is ook maar 'bedacht', ooit... We kunnen onze kop erover kraken, of gewoon lekker leven naar je hart en naar eer en geweten. Dat is maar hoe ik het leven aanvlieg, vrije wil of niet, waar ik enige vorm van vrijheid voel in mijn keuzes, probeer ik de beste keuzes voor mijn geluk te maken. Meer dan dat kan je niet doen, denk ik.
Bronnen:
https://www.filosofie.nl/lexicon/vrije-wil/
https://www.monty-cd.com/de-vrije-wil-een-plezierige-illusie/
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/ik-heb-geen-vrije-wil-welles-die-heb-je-wel/

Reacties
Een reactie posten