Vandaag research ik filosofen en ethiek. Bij ethiek op het HBO heb ik hier het een en ander over geleerd, maar ook dat is voornamelijk weggezakt. Dus we beginnen met een aantal oude, belangrijke filosofen: Socrates, Plato en Aristoteles.
Allereerst goed om stil te staan bij de vraag: wat verstaan we onder filosofie? ''Filosofie, afgeleid van het Grieks voor "liefde voor wijsheid" (filo = vriend/liefde, sophia = wijsheid), is de rationele zoektocht naar kennis, inzicht en de aard van de werkelijkheid. Het is een kritische bezinning op fundamentele levensvragen, ethiek, waarheid en bestaan, waarbij het "denken over denken" centraal staat.''
Socrates
We beginnen met Socrates (Athene, ca. 470/469 v.Chr. – aldaar, 399 v.Chr.). Hij was namelijk leraar van Plato en Plato weer leraar van Aristoteles. Socrates liet zelf eigenlijk geen geschriften na, dus wat we over hem en zijn kennis weten komt voornamelijk van de verslagen van zijn studenten, zoals Plato en Xenophon. ''Hij wordt beschouwd als een van de stichters van de westerse filosofie. Het aforisme Ken uzelf (Γνῶθι σεαυτόν; Gnōthi seauton), leek zijn leidmotief bij de benadering van kennis over de werkelijkheid. “Hoe kan iemand iets kennen, als hij zichzelf niet kent? Wie kent er dan? En wat is de waarde van zulke ongegronde kennis?” Hij leek vooral zelf op zoek naar die ultieme kennis van het diepste zelf, waarzonder men niets echt kent. En als men dat kent, dan weet men tenminste wie er niets kent, en kan van daaruit reële kennis worden opgediept. Socrates stelde communicatie centraal. Men vond hem altijd ergens op de agora omringd door een groepje toegewijde luisteraars, met daartussen ook enkele achterdochtigen of zelfs afluisteraars. Hij toetste zijn denkbeelden voortdurend in zogeheten 'dialectische' of socratische gesprekken met allerlei mensen, en perste als het ware hun kennis uit hen, om die vervolgens op waarheids- en houdbaarheidsgehalte te onderzoeken en zo nodig te verwerpen. Socrates paste de inductieve methode van redeneren toe, waarbij hij vanuit een verzameling van details naar het geheel toewerkte, ofwel door toetsing van vele individuele inzichten tot een algemeen geldende waarheid trachtte te komen. Zijn uitgangspunt was “Ik weet dat ik niets weet”; daarmee attaqueerde hij methoden van de sofisten, de rondtrekkende leraar-deskundigen van die dagen, maar erkende tevens dat ook hij niet het definitieve antwoord had op het ethisch-kentheoretische vraagstuk. Wel boekte hij een negatief resultaat: hij bakende scherper af wat ondeugd was. Zelf leefde hij consequent naar de wel gevonden principes.
In zijn Metafysika (987b) zegt Aristoteles echter dat Socrates voorbijging aan de fysieke wereld en zijn denken wijdde aan de moraal en zich als eerste denker in déze sfeer op de definities richtte om naar de universalia te zoeken, en dat Plato hem hierin volgde. Plato nam aan dat er geen algemene definities van de zintuiglijke dingen konden zijn (die immers waarneembaar steeds aan verandering onderhevig waren) en dat we daarom de algemene definities dus elders moeten zien te vinden. Plato noemde die algemene definities Ideeën. Alles overziend kunnen we stellen dat Plato voortborduurde op de socratische dialectische methode waarmee Socrates de (meestal nog onvolmaakte) definities van anderen toetste in hun onderling verband (en waarmee hij zich niet altijd populair maakte). Zoals Plato een zelfstandig bestaan toekende aan de ideeën, deed Socrates dit niet ten aanzien van zijn definities.''
Plato
Plato (Oudgrieks: Πλάτων, Plátōn; Athene, ca. 427 v.Chr. – aldaar, 347 v.Chr.) was een Grieks filosoof en schrijver/dichter. ''Op een dag liep hij met enkele rollen eigen werk onder de arm naar de plaats waar hij hiermee de deelname aan een wedstrijd voor de beste poëzie kon waarmaken. Toen hij over de agora (markt) liep, hoorde hij de stem van een man die zijn aandacht trok. Hij ging op een groepje toehoorders rond die man af en ontmoette er Socrates. Geboeid bleef hij daar de hele tijd staan luisteren, tot het te laat was om zijn werk nog op het bureau af te geven. Dit voorval gooide zijn hele leven om en hij begon de weg van Socrates te volgen en te bestuderen.
Doordat we Socrates voornamelijk via Plato kennen, is het (nog steeds) onduidelijk waar Socrates' leer precies ophoudt en waar die van Plato begint.
Plato was een leerling van Socrates en leraar van Aristoteles. Hij werd een van de invloedrijke denkers in de westerse filosofie en was de stichter van de Atheense Akademeia, het eerste instituut voor hoger onderwijs in het Westen. Hij schreef dialogen over diverse onderwerpen en werd met zijn Ideeënleer de aartsvader van het metafysisch realisme, waarin de zichtbare werkelijkheid bestaat uit onvolmaakte afspiegelingen van universalia die bestaan in een bovenwereld. Het blijft de vraag in hoeverre Plato's eigen opvattingen bekend zijn, aangezien hij nergens uit eigen naam spreekt, vaak vragen opwerpt zonder deze te beantwoorden en niet altijd consistent is.''
Aristoteles
''Aristoteles (Oudgrieks: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs, Stageira, 384 v.Chr. – Chalkis, 322 v.Chr.) is een van de belangrijkste filosofen uit de Oudheid. Het werk van de Griekse filosoof gaat over wiskunde, biologie, kunst, ethiek, logica en politiek. Aristoteles’ Ethica Nicomachea is een van de mijlpalen van de filosofie. Ook gaf hij les aan Alexander de Grote.
Aristoteles komt oorspronkelijk uit de Noord-Griekse streek Macedonië, maar geniet zijn opleiding aan de Academie van filosoof Plato. Daar blijft hij twintig jaar lang, tot het moment dat Plato overlijdt. Samen met Plato’s leermeester Socrates zijn Plato en Aristoteles de grondleggers van de westerse filosofische traditie.
Aristoteles zet zich flink af tegen de filosofie van Plato. Hij wijst Plato’s ideeënleer af, de theorie dat de wereld die wij kennen bestaat uit kopieën van eeuwige en onveranderlijke ideeën. Aristoteles richt zich in zijn filosofie juist op de wereld die we met onze zintuigen kunnen waarnemen. Daarmee wordt hij ook wel gezien als de grondlegger van de empirische wetenschap.
Na Plato’s dood reist Aristoteles Griekenland rond om onderzoek te doen naar de lokale natuur, en treedt hij een paar jaar in dienst van het Macedonische hof als leermeester van de jonge Alexander de Grote. Daarna keert hij terug naar Athene, waar hij net als Plato een school opricht: het Lyceum. Hij sterft uiteindelijk in Macedonië.
Aristoteles maakt onderscheid tussen theoretische (fysica, ontologie, logica) en praktische filosofie (ethica, politiek, poëtica). De hoogste, ‘eerste’, wetenschap zou zich niet met specifieke delen van de werkelijkheid bezighouden, maar met het gehele zijn (ontologie). Toen men Aristoteles’ werken ordende, plaatste men zijn geschriften over deze eerste wetenschap achter zijn werken over fysica. Zo kreeg de eerste wetenschap de naam ’ta meta ta fusika’ (dat wat na de fysica komt), oftewel metafysica.
Een van zijn belangrijkste metafysische inzichten is dat alles in de natuur door iets anders wordt bewogen of in gang gezet. Iemand of iets, stelt Aristoteles, moet de oorsprong zijn van dat proces. Deze instantie noemt hij ‘de onbewogen beweger’ die het universum in beweging houdt zonder zelf door iets anders te worden bewogen.
Aristoteles is de eerste filosoof die de natuur op wetenschappelijke wijze onderzoekt door dieren en planten te bestuderen. Daarbij komt hij tot de conclusie dat alles in de natuur ‘potentie’ heeft. Een zaadje van een beuk heeft bijvoorbeeld de potentie om uit te groeien tot een boom. Hetzelfde geldt voor een baby. Hoewel een pasgeborene in veel opzichten nog nauwelijks op een mens lijkt, heeft het alle typisch menselijke eigenschappen en vormen latent in zich. Daarom kunnen we een baby mens noemen, zegt Aristoteles.
Het idee dat alles naar een doel toewerkt, noemen we ‘teleologie’, van het Griekse woord voor doel, telos. Daarom spreken we hier van de ‘teleologie’ van Aristoteles.
Hoe de mens zich dient te gedragen om geluk te kunnen bereiken, is het onderwerp van Aristoteles’ Ethica Nicomachea. De Ethica was eeuwenlang het standaardwerk in de ethiek en is door Filosofie Magazine eerder uitgeroepen tot belangrijkste filosofiewerk aller tijden. Aristoteles staat ermee aan de basis van de ethische stroming van de deugdethiek. Hij beweert dat mensen tussen twee uitersten het juiste midden dienen te houden. Zo is moed het midden tussen de uitersten van lafheid en roekeloosheid. Wie te moedig is, is roekeloos, en wie te weinig moed bezit, is laf. Iemand is echt moedig, volgens Aristoteles, als diegene die een gulden middenweg vindt tussen deze twee extremen.''
Ik houd ook van woorden in de vorm van quotes, dus hierbij een aantal belangrijke quotes van Aristoteles.
‘De deugd houdt het midden tussen twee kwaden.’
‘De mens is een sociaal dier, hij is niet gemaakt om alleen te leven.’
‘De natuur doet niets zonder doel.’
‘Ware vriendschap is de liefde voor de ander, omwille van de ander.’
‘Plato is mij dierbaar, maar de waarheid is mij nog dierbaarder.’
‘De mens is van nature een politiek dier.’
‘Het enige wat je met liegen bereikt is niet geloofd worden als je de waarheid spreekt.’
‘Vriendschap is één ziel in twee lichamen.’
Ethiek
Ik vond dit vak op het HBO mega interessant. Maar, het meeste is naar de achtergrond van mijn herinneringen gezakt. Tijd om er weer in te duiken. Wat verstaan we precies onder ethiek?
''Ethiek is de filosofische tak die moraal systematisch bestudeert en kritisch nadenkt over wat moreel goed of slecht handelen is. Het richt zich op normen, waarden en de vraag "hoe moet ik handelen?". Terwijl moraal de praktijk van waarden en normen is, analyseert ethiek deze.
De drie belangrijkste soorten ethiek zijn de deontologie (plichtsethiek, gericht op regels), gevolgenethiek (consequentialisme, gericht op de uitkomst) en deugdenethiek (gericht op karakter en deugden), die de basis vormen voor het beoordelen van moreel gedrag. De deontologie kijkt naar de handeling zelf, de gevolgenethiek naar het resultaat, en de deugdethiek naar de persoon achter de handeling, zoals eerlijkheid en moed.
1. Deontologie (Plichtsethiek)
Focus: Morele plichten, regels en verboden.
Kernvraag: Voldoet de handeling aan een universele regel, ongeacht de gevolgen?
Voorbeeld: Je mag nooit liegen, zelfs niet als dat in een specifieke situatie tot een beter resultaat leidt.
2. Gevolgenethiek (Consequentialisme / Utilitarisme)
Focus: De uitkomst of gevolgen van een handeling.
Kernvraag: Leidt de handeling tot het grootste geluk voor het grootste aantal mensen (utilitarisme)?
Voorbeeld: Het is acceptabel om één persoon op te offeren als dat het geluk van een grote groep garandeert.
3. Deugdethiek
Focus: De ontwikkeling van een goed karakter en deugden (zoals moed, rechtvaardigheid, wijsheid).
Kernvraag: Hoe zou een deugdzaam persoon (bijvoorbeeld Aristoteles' deugdzame mens) in deze situatie handelen?
Voorbeeld: Een eerlijke en moedige persoon zou altijd het juiste doen, ongeacht specifieke regels of uitkomsten.
Andere belangrijke vormen:
Zorgethiek: Benadrukt relaties, afhankelijkheid en zorg voor anderen.
Descriptieve ethiek: Beschrijft feitelijk hoe mensen denken over goed en kwaad, zonder zelf een oordeel te vellen. ''
Bronnen:
Wikipedia
Reacties
Een reactie posten